Izvještavanje o Gazi u medijima u BiH u značajnoj mjeri je polarizovano, uz različite i često suprotstavljene okvire prikaza događaja.

foto: Nadina Maličbegović

Medijski prostor u Bosni i Hercegovini podijeljen je po etničkim i političkim linijama, što se reflektuje na način izvještavanja o različitim društvenim temama, uključujući i globalna dešavanja. Međutim, to nije jedina podjela. Mediji u BiH funkcionišu kao odvojeni sistemi, čije granice oblikuju različiti izvori finansiranja, uključujući javne budžete, političke centre moći, tržište i međunarodne grantove, ali i vlasničke interese, pri čemu sve to posredno utiče na sadržaj, narative i selekciju informacija.

U takvom kontekstu, interpretacija događaja često ne proizlazi primarno iz raspoloživih činjenica, već iz toga kako se ovi događaji uklapaju u dominantne etno-političke narative, stavove koje domaći akteri zauzimaju prema ključnim međunarodnim centrima moći i globalnim političkim akterima koji su u ta dešavanja direktno uključeni. Tu su svakako i zahtjevi finansijera i društveno-politički okviri vlasničkih struktura.

Sve ovo se savršeno dobro vidi u izvještavanju o genocidu u Gazi, ratu u Ukrajini i američko-izraelskom napadu na Islamsku Republiku Iran. U Bosni i Hercegovini globalna dešavanja često služe i kao sredstvo za vođenje unutrašnjih političkih i ideoloških sukoba, čime se dodatno učvršćuju postojeće podjele u javnom prostoru. Kao primjer za to mogu poslužiti optuživanja Bošnjaka da podržavaju Hamas ili da se solidarišu sa narodom Gaze, samo zato što su ti ljudi većinom muslimani. Slična dinamika vidljiva je i u odnosu prema Iranu.

Nasuprot tome, u bosanskohercegovačkom javnom prostoru nakon početka ruske invazije na Ukrajinu 2022. godine dominiralo je očekivanje bezrezervnog svrstavanja na ukrajinsku stranu, zato što su Sjedinjene Američke Države pružale snažnu političku, vojnu i finansijsku podršku Ukrajini. U takvom okviru, Vladimir Putin je odmah označen kao zločinac, dok Benjamin Netanyahu nije bio podvrgnut identičnom tretmanu u dominantnim medijskim narativima, iako stradanje civila Gaze traje duže od dvije i po godine.

Kako pisati o Gazi, a ne zamjeriti se Americi

U medijskom izvještavanju o Gazi u bh. medijima se uočavaju različiti interpretativni okviri koji se razlikuju u zavisnosti od vlasničkih i uredničkih politika, same vrste medija i načina na koji se finansira, prostora na kojem djeluje, kao i u zavisnosti od toga ko im je ciljna publika. U takvom izvještavanju mogu se prepoznati i brojne predrasude, relativizacija zločina, izjednačavanje strana, neprecizna terminologija, kao npr. kada se napad Izraela na civile naziva sukobom, dok se Hamasov napad označava kao teroristički, a tu je svakako i servilni odnos prema ključnim akterima, u ovom slučaju SAD-u i Izraelu. Ako podrška nije direktna, onda je na snazi šutnja ili ublažavanje strahota zločina, čime se vrši ozbiljna relativizacija i izbjegavanje nazivanja stvari pravim imenom.

U većinskim političkim narativima u Bosni i Hercegovini, Bošnjaci i Hrvati imaju prozapadnu orijentaciju i Sjedinjene Američke Države uglavnom vide kao važnog partnera i faktor stabilnosti BiH. Dio srpskih političkih aktera u Republici Srpskoj ima dosta kritičniji stav prema SAD-u, ali uz praktičnu saradnju u određenim pitanjima. Tokom novog mandata Donalda Trumpa prisutan je dosta blaži i manje konfrontacijski ton u političkim odnosima. U međunarodnim pitanjima, uključujući sukob u Gazi, Milorad Dodik često izražava podršku izraelskoj strani, posebno kroz naglašavanje prava ove države na samoodbranu, iako ta „samoodbrana“ podrazumijeva ozbiljna kršenja međunarodnog prava i genocidne radnje. Podršku Izraelu, Dodik koristi i da izgovori brojne uvrede Bošnjacima, nazivajući ih pogrdnim imenima, prekrajajući historiju 20. vijeka i svjesno huškajući na cijeli jedan narod. Ovakve izjave dobivaju širok medijski odjek.

Ovakvi politički okviri u velikoj mjeri se reflektuju i u izvještavanju vodećih medija u Bosni i Hercegovini.

U Federaciji BiH, posebno u Sarajevu, mediji poput Klixa, Oslobođenja, Dnevnog avaza i N1, uglavnom SAD prikazuju kao ključnog međunarodnog partnera Bosne i Hercegovine i važan faktor stabilnosti. U izvještavanju o Gazi češće se (nego u drugim dijelovima Bosne i Hercegovine) naglašavaju humanitarne posljedice, civilne žrtve i međunarodno pravo, uz veći prostor palestinskoj perspektivi i izvorima, te kritikama izraelskih zločina. Međutim, većina sadržaja je prenošenje informacija iz stranih medija i agencija kao i stavovi zvaničnika sa društvenih mreža. Ti sadržaji uglavnom sadrže vrlo šture informacije, a analitički tekstovi koji kontekstualizuju dešavanja su malobrojni.

U Republici Srpskoj, javni servis RTRS i mediji bliski vladajućim političkim strukturama, kao i pojedini portali, fokusiraju se više na izraelski narativ o prijetnji, pravo na samoodbranu i aktuelna dešavanja stavljaju u kontekst Hamasovog napada od 7. oktobra 2023. godine. Izrael je od oktobra 2023. godine, prema dostupnim podacima, ubio 72.587 ljudi, a 172.381 ih je ranjeno. Hiljade ljudi se nalaze pod ruševinama u Pojasu Gaze.

U hrvatskom političkom i medijskom prostoru u Bosni i Hercegovini, dominantan je prozapadni okvir u kojem se SAD i EU posmatraju kao saveznici. Izvještavanje o Gazi uglavnom je pristrano, a fokus, sličan onome u medijima iz Republike Srpske, stavlja se na izraelski bezbjednosni okvir i borbu protiv terorizma, što predstavlja školski primjer relativizacije etničkog čišćenja.

U takvom okviru, izvještavanje o Gazi nerijetko poprima različite oblike, pri čemu se u pojedinim slučajevima može primijetiti nastojanje da se zadrže blagi ili oprezni tonovi prema pozicijama zapadnih saveznika. Također, u sadržaje se često uključuju izvori obje strane kako bi se održala prividna izbalansiranost.

Primjeri profesionalnog medijskog pristupa

Istovremeno, u Bosni i Hercegovini postoji i pluralnost pristupa, pa dio medija i javnosti zauzima kritičniji stav, naglašavajući potrebu za većim fokusom na humanitarne aspekte, stradanje civila i djece, prikazivanje konkretnih ljudskih sudbina, ali i širi kontekst historije ovog područja.

Al Jazeera Balkans je, prije nego je ugašena, detaljno i svakodnevno izvještavala o dešavanjima u Gazi i njihovi tekstovi, prilozi i javljanja su se u velikoj mjeri fokusirali na humanitarne posljedice sukoba, civilne žrtve i svakodnevni život stanovništva u Gazi. Također, sadržaji su često uključivali palestinske izvore, izjave novinara koji su izvještavali sa okupirane palestinske teritorije, svjedočanstva i izvještaje međunarodnih organizacija, uz širi kontekst izraelskih vojnih operacija i reakcija međunarodne zajednice.

Portal Nomad je u izvještavanju o Gazi, od početka etničkog čišćenja, imao analitički i kritički pristup. U tekstovima se često problematizuje međunarodna reakcija i izraelska vojna politika, uz oslanjanje na analize, komentare i širu kontekstualizaciju, umjesto kratkih vijesti. Na ovom portalu se objavljuju i kolumne domaćih autora, prevodi relevantnih stranih autora i tekstova koji se bave ovim temama.

Portal Analiziraj od oktobra 2023. godine objavljuje tekstove o Gazi koji se fokusiraju na analizu medijskog izvještavanja, političkih narativa i načina na koji različiti mediji oblikuju informacije o uništavanju Gaze i ubijanje njenih stanovnika. Objavljuje i analitičke tekstove, prevode, izvještaje i osvrte na strane tekstove te interpretacije međunarodnih reakcija i konteksta rata.

Iz Udruženja BH novinari reagovali su na dešavanja u Gazi prvenstveno kroz oblike profesionalne solidarnosti i simbolične akcije. Reakcije su uključivale javna okupljanja, odavanje počasti ubijenim novinarima u Gazi, te pridruživanje međunarodnim kampanjama i inicijativama koje se odnose na zaštitu medijskih radnika u ratnim zonama. Objavljivana su i saopštenja u kojima se izražava zabrinutost zbog stradanja novinara i ukazuje na važnost slobode izvještavanja u područjima zahvaćenim ratom i nasiljem. Ove reakcije su uglavnom bile usmjerene na profesionalnu dimenziju novinarskog rada i solidarnost sa kolegama, ali je izostajao širi politički okvir događaja.

Relativizacija genocida

Na osnovu dostupnih tekstova sa ABC portala i RTV Herceg-Bosna može se uočiti kako se u izvještavanju o Gazi često koristi sigurnosno-politički okvir u kojem se Hamas ističe kao centralni akter sukoba. Na taj način se u medijskom prikazu pomjera fokus sa stradanja civila i djece Gaze na „sigurnosni okvir”, pri čemu dominira narativ o Hamasu kao glavnom akteru terorizma, dok se izraelske akcije ne interpretiraju kroz slične kategorije.

Na primjer, u tekstovima objavljenim na ABC portalu, fokus se stavlja na djelovanje Hamasa, uključujući opise njegovih vojnih i represivnih aktivnosti, pri čemu se Gaza često prikazuje kroz prizmu kontrole i operacija te organizacije, a ne kroz širi civilni i humanitarni kontekst. Također, uočava se i dovođenje Hamasa u vezu s Bošnjacima i njihovim vjerskim identitetom, pri čemu se Hamas označava kao radikalno islamistički akter, a takvo predstavljanje doprinosi tendencioznoj konstrukciji diskursa u kojem se Bošnjaci implicitno povezuju s konceptom sigurnosne prijetnje u Bosni i Hercegovini, ali i širem evropskom kontekstu.

Slično tome, u izvještavanju RTV Herceg-Bosne naglasak je često na „izraelsko-hamasovskom vojnom sukobu“, gdje se Gaza uglavnom pojavljuje kao prostor sukoba između Izraela i Hamasa.

U takvom okviru, interpretacija događaja se često sužava na odnos Izrael-Hamas, dok se širi kontekst civilnog stanovništva Gaze i posljedice koje izraelske vojne akcije imaju po civile manje sistematski razrađuju, što doprinosi ignorisanju ili potiskivanju patnje civila. Takav pristup je dodatno povezan s činjenicom da Izrael ima status ključnog američkog saveznika te uživa snažnu političku i diplomatsku podršku većine zemalja Evropske unije. U izvještavanju RTRS (Radio-televizija Republike Srpske) o Gazi često se primjećuje sličan obrazac kao i kod dijela regionalnih medija koji koriste agencijske vijesti – dominantan okvir je sukob Izrael-Hamas. Također, koristi se vrlo tendenciozan i neprecizan rječnik (rat, napadi, operacije), prenose izjave izraelskih, američkih ili međunarodnih zvaničnika, Gaza se u naslovima i izvještajima dijela medija, često pojavljuje kao „područje sukoba“.

Možemo zaključiti da je izvještavanje o Gazi u medijima u Bosni i Hercegovini u značajnoj mjeri polarizovano, uz različite i često suprotstavljene okvire prikaza događaja. Profesionalni standardi novinarstva u brojnim slučajevima ostaju u sjeni političkih, finansijskih i ideoloških uticaja, što vodi površnom i selektivnom pristupu sadržaju te elementima tendencioznog uokvirivanja. Time se pažnja javnosti pomjera sa civilnih žrtava i razmjera stradanja na druge aspekte napada, dok prilagođavanje narativa dominantnim međunarodnim akterima dodatno doprinosi tome da brutalnosti koje trpi stanovništvo ostaju nedovoljno vidljive u medijskim prikazima.

Članak je finansirala Evropska unija i regionalni projekt „SMART Balkans – Civilno društvo za povezan Zapadni Balkan“ koji implementiraju Centar za promociju civilnog društva (CPCD), Centar za istraživanje i kreiranje politike (CRPM) i Institut za demokratiju i medijaciju (IDM) kojeg je finansijski podržalo norveško Ministarstvo vanjskih poslova.

___