U sredinama bez novinara, poput Lopara, građani se sami organizuju kako bi razmjenjivali informacije – ali uz rizik od dezinformacija i slabljenja javnog nadzora vlasti.

foto: Pixabay / Ilustracija

Dobra i blagovremena informisanost ključni su za proaktivno djelovanje građana, njihov aktivizam, pokretanje inicijativa i kontrolu rada lokalne vlasti. Osim toga, informacije su neophodne i za svakodnevno funkcionisanje ljudi, poput servisnih informacija o komunalnim uslugama, vremenskoj prognozi ili upozorenjima iz policije ili doma zdravlja. U mjestima gdje nema lokalnih medija niti novinara, ili oni postoje ali proizvode strogo kontrolisane sadržaje, građani se samostalno organizuju.

Potpuno odsustvo ili manjak profesionalnih novinara ne znači i smanjenu potrebu građana za informacijama, ali znači nastajanje informativnih / medijskih pustinja. Ovaj termin označava zajednice bez lokalnih medija, u kojima se najčešće građani organizuju kako bi dijelili informacije između sebe, dok problemi vezani za lokalni nivo većinom ne uspijevaju da pronađu svoje mjesto u medijima iz drugih sredina. Ovakva situacija je pogodna za širenje dezinformacija, ali i slabljenje građanskog aktivizma.

Prema popisu stanovništva iz 2013. godine, Lopare imaju 15.000 stanovnika. Istovremeno, spadaju u izrazito nerazvijene opštine entiteta Republika Srpska. U ovoj sredini je trenutno aktivna samo jedna novinarka – Aleksandra Đukić, koja radi za BN televiziju. Lopare nemaju svoj medij.

„Nekada je postojao Radio Majevica i postojale su inicijative da se ponovo pokrene. Međutim, to se nikada nije desilo. Postoji portal Majevicaonline, bilo je još nekih, ali sad vidim da su ugašeni“, govori ona.

Portal Majevicaonline nema impresum, niti potpise na autorskim tekstovima. Većina sadržaja je preuzeta iz drugih medija iz sredina poput Bijeljine, iako se ti sadržaji odnose na Lopare. Sadržaji koji se plasiraju su većinom servisne informacije i izvještaji o radu lokalne vlasti.

„Portal 'Majevica Online' baštini tradiciju prvog majevičkog internet portala. Pratite najnovije vijesti iz Lopara, Republike Srpske (BiH), regije, svijeta na Vašim desktop i mobilnim uređajima. Već drugu deceniju dio smo Vašeg svakodnevnog rituala“, navedeno je u rubrici „O nama“ na ovom portalu.

Rudnik zasjenio ostale probleme

Posljednjih godina, o Loparama često izvještavaju mediji iz cijele Bosne i Hercegovine, ali većinom samo o jednom problemu. Radi se o rudniku litijuma koji je planiran na Majevici i kome su se usprotivili građani Lopara i susjednih opština.

Kako ističe Đukić, mediji iz drugih sredina dolaze u Lopare kako bi pratili događaje, kojih nema mnogo.

„Jedno vrijeme, RTRS je često plasirao informacije iz Lopara, posebno kada su u pitanju poljoprivreda i stočarstvo, dok je BN vrlo često dolazio na događaje poput Dana dijaspore i slično“, pojašnjava.

„Nekoliko zanimljivih reportaža imao je BN za Lopare, a posebno je zanimljiva reportaža o tome kako je selo Završje nedavno pripalo Opštini Lopare i koliko je to olakšalo život ljudima u tom selu. Hit TV iz Brčkog takođe dolazi na događaje u Loparama, fudbalske utakmice i sl. Generalno, ako u lijepe priče ubrajamo događaje, možemo reći da ih ima u javnosti. Međutim, onih 'ljudskih, pozitivnih' priča je daleko manje. Često se u javnosti pričalo o problemu sa strujom u Loparama, a nekada se pričalo i o problemu pitke vode“, dodaje.

Vijesti o sebi dobili od stranih medija

Internet i društvene mreže znatno su pomogli ljudima koji žive u sredinama poput Lopara. Bez obzira što ovdje ne postoje mediji, a novinara je malo ili nikako, potreba za primanjem i pružanjem informacija i dalje postoji. Zbog toga se građani najčešće sami organizuju u Facebook grupe, gdje razmjenjuju lokalne informacije. U slučaju Lopara, to je grupa „Reci ne rudniku litijuma na Majevici“.

„Pored litijuma, redovno se stavljaju u fokus i neki drugi problemi. Recimo, sumnja da se medicinski otpad odlaže na teritoriji opštine. U toj grupi svi pišu šta hoće. Dodatna vrijednost je ta što smo svi, manje-više, upravo tu dobili informacija o potencijalnom otvaranju rudnika litijuma. Ljudi su imenom i prezimenom imenovali sve one koji se dovode u vezu sa istim“, napominje Đukić.

Na istu činjenicu podsjeća i Dragan Mihojlić, jedan od administratora pomenute Facebook grupe. On ne živi u Loparama, već na teritoriji grada Bijeljina, ali se aktivno uključio u informisanje građana o rudniku litijuma koji je planiran na planini Majevici.

„Mediji uglavnom zaobilaze te teme vezane za rudnik litijuma i narod na Majevici uglavnom nije upoznat s tim. Tek se iz slovenačkih medija saznalo da se na Majevici planira rudnik litijuma. I ta grupa je uzela zapaženu ulogu u informisanju mještana“, naglašava Mihojlić.

Iako je glavni cilj grupe razmjena informacija o planiranom rudniku litijuma, građani ovaj prostor koriste i za razmjenu drugih informacija iz svoje okoline.

„Svi na Balkanu živimo u jednom apsolutnom mraku. Ovo što imamo od medija i novinara, svako piše onako kako to odgovara nekome. A daleko smo mi od neke stvarne istine. I onda, makar ovako, zahvaljujući Facebooku i internetu, možemo funkcionisati na nekom lokalnom nivou, da znamo nešto približno istini“, govori Mihojlić.

Grupa broji gotovo 10.000 članova i zahvaljujući njoj informacije iz Lopara povremeno pronalaze put do drugih opština.

„Na internetu smo svi ravnopravni. Mediji informišu onoliko koliko nekome drugome to treba, ili ne informišu nikako, ili informišu pogrešno. Tako da je današnji svijet spao na to da mi, odnosno te građanske stranice prenose stvarne vijesti sa terena“, naglašava Mihojlić.

S njim se slaže i član grupe koji je pristao na razgovor pod uslovom anonimnosti. Pojašnjava nam da se iz Lopara u medije većinom plasiraju priče na koje pozitivno gleda rukovodstvo ove opštine.

„Na primjer, o problemu sa strujom može da se govori jer je to odgovornost Elektro-Bijeljine, dok nije baš dobro govoriti o problemu sa snabdijevanjem vodom. Aktuelna vlast godinama obećava rješenje tog problema, a jedino što su uradili je zamjena nekih ciljevi. Voda sa prvom kišom bude smeđa i ona nije za piće. Nije popularno pričati o privredi koje gotovo da nema i o neuspjelim projektima Opštine. Za Lopare se veže i afera kupovine glasova u Srbiji gdje su Loparčane uhvatili srbijanski mediji, ali o tome nije bilo ni riječi u domaćim medijima“, govori nam stanovnik Lopara.

Dodaje da su njegovi sugrađani više puta pozivani u Opštinu na informativne razgovore, ukoliko kritički ukažu na neki od problema.

„Naravno, ima i pozitivnih primjera gdje neko nešto iskritikuje na društvenim mrežama, pa se sve to sredi kako ne bi došlo do medija“, iskren je on.

Opština Lopare, u kojoj nema medija, je tokom posljednje tri godine u budžetu izdvojila 280.000 konvertibilnih maraka za usluge informisanja.

Postojanje medija ne garantuje dobro informisanje

Informativne pustinje nastaju gašenjem lokalnih medija, najčešće iz finansijskih razloga. Mediji sa ograničenom pokrivenošću ne mogu da se takmiče sa mainstream medijima, što u pravilu znači manje ili nikako novca od oglašivača. Za njihov opstanak presudna je podrška lokalne uprave, koja bi mogla da dio javnog novca izdvoji za njihov rad, ali bez uticaja na uređivačku politiku i kreiranje sadržaja. Dio odgovornosti leži i na publici, koja može da postane finansijer medija kroz plaćanje donacija ili pretplata za sadržaj.

Iako se teme od najviših nacionalnih interesa pokreću u glavnim gradovima i dobijaju prostor u velikim medijima, lokalne redakcije imaju neprocjenjiv značaj za publiku. Upravo bi one trebalo da pokreću  pitanja koja se direktno tiču života građana u određenoj zajednici, čineći vidljivim probleme koji ne mogu da dobiju prostor u nacionalnim medijima. U tom smislu, lokalni mediji u svojim zajednicama trebaju da nadziru rad lokalne uprave, ali tu ulogu ne preuzimaju.

Lokalni mediji ne stavljaju fokus na javni interes, iako je to njihova osnovna uloga, jedan je od glavnih zaključaka u istraživanju Udruženja BH novinari, pod nazivom „Lokalni mediji – kvalitet medijskih sadržaja i informacija za građane, pluralizam mišljenja i različitost izvora informacija“, objavljenom 2021. godine. Za potrebe istraživanja, analizirano je 948 sadržaja iz lokalnih medija iz cijele Bosne i Hercegovine.

„Lokalni mediji se uglavnom bave lokalnom politikom, prenoseći stavove lokalnih zvaničnika i drugih političkih aktera u lokalnoj zajednici. Jesu prisutne teme koje su od javnog interesa, ali način na koji se te teme obrađuju ne pomaže građanima da dobiju kvalitetne informacije o tim temama“, navedeno je u istraživanju.

Ovo istraživanje je pokazalo da lokalni mediji većinom izvještavaju o dnevnim događajima, ali probleme ne obrađuju tematski. Takođe, najčešće prenose sadržaje iz drugih medija, umjesto da stvaraju svoje. U sadržajima koje objavljuju se pojavljuju sagovornici koji zastupaju isti stav, ne ostavljajući prostor za pluralizam mišljenja.

Ovaj članak realizovan je u okviru projekta 'Od rješenja do promjene: Jačanje uticaja mladih, aktivista civilnog društva i mladih novinara u Bosni i Hercegovini' koji Mediacentar implemetira uz podršku Ministarstva vanjskih poslova Njemačke putem ifa (Institut für Auslandsbeziehungen) i zivik programa finansiranja.

___